Fayl huquqlari va chmod
Linux kim qaysi faylni oʻqiy, yoza va bajara olishini qanday hal qilishi, ls -l dagi rwx satrini oʻqish va chmod bilan huquqlarni oʻzgartirish.
11 daqiqa
Skript yozdingiz, ishga tushirdingiz va javob “Permission denied” boʻldi. Fayl bor, buyruq toʻgʻri, unda nega Linux ruxsat bermayapti?
Serverda bu xato juda koʻp uchraydi. Web server sayt fayllarini oʻqiy olmaydi, SSH kalitingizni qabul qilmaydi, deploy skripti ishga tushmaydi. Ularning hammasi bitta mexanizmga borib taqaladi: fayl huquqlari. Bu darsdan keyin huquqlarni oʻqiysiz va kerakli holatga keltirasiz.
Huquqlar nimadan iborat?
Linuxda har bir fayl va papkaning permission Faylni kim oʻqiy (r), yoza (w) va bajara (x) olishini belgilaydigan ruxsat. lari bor. Ular ikki savolga javob beradi: kim va nima qila oladi.
“Nima” uchta harf bilan yoziladi:
r(read) — faylni oʻqish.w(write) — faylni oʻzgartirish.x(execute) — faylni dastur sifatida ishga tushirish.
“Kim” ham uchta guruhga boʻlinadi. Faylni yaratgan foydalanuvchi uning owner Faylning egasi; odatda faylni yaratgan foydalanuvchi, huquqlarni u oʻzgartira oladi. i boʻladi. Har bir fayl bitta group Bir nechta foydalanuvchini birlashtiradigan guruh; faylga guruh aʼzolari uchun alohida huquq beriladi. ga ham tegishli: guruh bir nechta foydalanuvchini birlashtiradi. Qolgan hamma “boshqalar” (others) hisoblanadi.
Demak, huquqlar 3 × 3 jadval: egasi, guruh va boshqalar uchun alohida r, w va x. Shuning uchun bitta faylni siz tahrirlay olasiz, hamkasbingiz faqat oʻqiy oladi, boshqalar esa umuman ocholmaydi.
ls -l dagi rwx satrini qanday oʻqish kerak?
Huquqlarni ls -l koʻrsatadi. Debian 12 serveridagi ikki faylga qaraymiz:
ls -l /etc/passwd /etc/shadow
-rw-r--r-- 1 root root 936 Nov 10 09:14 /etc/passwd
-rw-r----- 1 root shadow 532 Nov 10 09:14 /etc/shadow
Qatorning boshidagi 10 ta belgini shunday boʻling: - rw- r-- r--.
| Qism | /etc/passwd da | Maʼnosi |
|---|---|---|
| 1-belgi | - | Turi: - oddiy fayl, d papka, l symlink |
| 2–4 | rw- | Egasi (root) oʻqiydi va yozadi |
| 5–7 | r-- | Guruh (root) faqat oʻqiydi |
| 8–10 | r-- | Boshqalar faqat oʻqiydi |
Undan keyingi ikki ustun egasi va guruhni koʻrsatadi: root root. /etc/passwd foydalanuvchilar roʻyxati, uni hamma oʻqishi mumkin. /etc/shadow da esa parol xeshlari turadi, shuning uchun boshqalar uchun huquq umuman yoʻq: ---.
Kernel faylga kirishga ruxsat berishdan oldin sizni uch toifadan bittasiga joylaydi va faqat oʻsha toifaning harflariga qaraydi:
- Soʻrov
- Egasimi?
- Guruhdami?
- Boshqalar
- Natija
Muhim nozik joy: tekshiruv birinchi mos kelgan toifada toʻxtaydi. Agar egasining harflari --- boʻlsa, egasi faylni ocholmaydi, hatto boshqalarga r berilgan boʻlsa ham.
Mini quiz
Faylning huquqlari -rw-r----- , egasi anvar, guruhi devops. Guruhda boʻlmagan dilnoza bu faylni oʻqiy oladimi?
chmod bilan huquqlar qanday oʻzgartiriladi?
Huquqlarni chmod Fayl yoki papkaning huquqlarini harflar (u+x) yoki raqamlar (644) bilan oʻzgartiradigan buyruq. (change mode) oʻzgartiradi. Faylning huquqlarini faqat uning egasi (yoki root) oʻzgartira oladi. chmod ning ikki yozilish shakli bor.
Harfli shakl mavjud huquqqa qoʻshadi yoki undan oladi. Kim: u egasi, g guruh, o boshqalar, a hammasi. Amal: + qoʻshish, - olish, = aynan shunday qilish.
chmod u+x deploy.sh # egasiga bajarish huquqini qoʻshish
chmod go-w notes.txt # guruh va boshqalardan yozishni olish
chmod o= report.txt # boshqalarning hamma huquqini olish
Raqamli shakl uchala guruhni birdaniga yozadi. Har bir harfning qiymati bor: r = 4, w = 2, x = 1. Bir guruh uchun ularni qoʻshasiz: rw- = 4 + 2 = 6, r-x = 4 + 1 = 5. Uchta raqam egasi, guruh va boshqalarni bildiradi.
| Raqam | Harflar | Qayerda ishlatiladi |
|---|---|---|
644 | rw-r--r-- | Oddiy fayl: egasi tahrirlaydi, hamma oʻqiydi |
755 | rwxr-xr-x | Skript va papka: hamma ishlata oladi, faqat egasi oʻzgartiradi |
600 | rw------- | Maxfiy fayl: SSH kalit, parollar |
700 | rwx------ | Faqat oʻzingiz kiradigan papka |
Odatda yangi fayl 644, yangi papka 755 boʻlib yaratiladi. Buni umask Yangi fayl va papkalar qaysi huquqlar bilan yaratilishini belgilaydigan sozlama; Debianda odatda 022. belgilaydi, lekin hozircha shu ikki raqamni bilish yetarli.
Skript nega ishlamaydi va papkada x nimani anglatadi?
Yangi yaratilgan faylda x yoʻq. Shuning uchun uni ./ bilan ishga tushirsangiz, shell “Permission denied” qaytaradi. ./ “joriy papkadagi fayl” degani: shell buyruqni /usr/bin dan emas, aynan shu yerdan qidiradi.
Buyruq: echo 'echo "Deploy boshlandi"' > deploy.sh
Buyruq: ./deploy.sh
bash: ./deploy.sh: Permission denied
Buyruq: ls -l deploy.sh
-rw-r--r-- 1 student student 24 Nov 10 09:20 deploy.sh
Buyruq: chmod u+x deploy.sh
Buyruq: ls -l deploy.sh
-rwxr--r-- 1 student student 24 Nov 10 09:20 deploy.sh
Buyruq: ./deploy.sh
Deploy boshlandi
chmod u+x dan keyin egasining uchligi rw- dan rwx ga oʻzgardi va skript ishladi. Guruh va boshqalar hamon faqat oʻqiy oladi.
Papkalarda harflar boshqacha maʼno beradi. r papka ichidagi nomlar roʻyxatini koʻrish (ls), w ichida fayl yaratish va oʻchirish, x esa papkaga kirish (cd) va ichidagi fayllarga murojaat qilish. x siz papkadagi faylni, hatto uning nomini bilsangiz ham, ocholmaysiz.
Fayl egasini chown oʻzgartiradi, lekin buni faqat root qila oladi. Foydalanuvchilar va guruhlarni keyingi darsda koʻramiz.
Xulosa
- Har bir faylda egasi, guruh va boshqalar uchun alohida
r,w,xhuquqlari bor. ls -ldagi 10 belgi: tur, keyin egasi, guruh va boshqalarning uchtadan harfi.- Kernel sizni uch toifadan bittasiga joylaydi va faqat oʻsha toifaning uchta harfiga qaraydi.
chmodhuquqni harflar (u+x,go-w) yoki raqamlar (644,600) bilan oʻzgartiradi;r= 4,w= 2,x= 1.- Skriptni
./bilan ishga tushirish uchun undaxboʻlishi kerak; papkadaxichiga kirish huquqi.
Oʻzingizni tekshiring
Yakuniy quiz
0 / 3
1-savol
chmod 640 report.txt dan keyin faylning huquqlari qanday koʻrinadi?
2-savol
./backup.sh “Permission denied” qaytardi. Avval nimani tekshirasiz?
3-savol
SSH maxfiy kaliti uchun qaysi huquq toʻgʻri?