Linux fayl tizimi qanday tuzilgan
Hamma narsa bitta / papkadan boshlanishi, /etc, /var, /home va /usr nima uchun kerakligi, absolute va relative path, cd va ls bilan fayl tizimi boʻylab yurish.
11 daqiqa
Windowsda fayllar C: va D: disklarida turadi. Linux serverida esa disk harflari yoʻq. Unda sozlamalar, loglar va dasturlar qayerda saqlanadi?
Notanish serverda xatoni qidirayotganda birinchi savol doim bir xil: “bu ilovaning sozlamasi va logi qayerda?”. Linuxda bunga deyarli har doim bir xil javob bor, chunki papkalar umumiy qoida boʻyicha joylashtiriladi. Bu qoidani bilsangiz, istalgan serverda adashmay yurasiz.
Hamma narsa bitta / dan boshlanadi
Linuxda file system Fayllar va papkalar diskda qanday joylashishi va nomlanishini belgilaydigan tuzilma; Linuxda u / dan boshlanadigan bitta daraxt. bitta katta daraxtga oʻxshaydi. Daraxtning ildizi / deb yoziladi va “root papka” deyiladi. Qolgan hamma narsa uning ichida: tizim fayllari, foydalanuvchilarning uy papkalari, hatto ulangan ikkinchi disk ham.
Papka inglizcha directory Papka; ichida fayllar va boshqa papkalar saqlanadi. deyiladi. Har bir papkaning ichida fayllar va boshqa papkalar boʻlishi mumkin. Papkalar / belgisi bilan ajratib yoziladi: /var/log — bu / ichidagi var papkasi, uning ichidagi log papkasi.
Shuni yodda tuting: / belgisi ikki xil vazifada keladi. Yoʻl boshida u root papkani bildiradi, yoʻl ichida esa papkalarni bir-biridan ajratadi. /root esa butunlay boshqa narsa: bu root foydalanuvchisining uy papkasi.
- /
- var
- log
- nginx
- access.log
Yoʻlni chapdan oʻngga, ildizdan bargga qarab oʻqing. Har bir / dan keyin bir pogʻona ichkariga tushasiz.
Asosiy papkalar nima uchun kerak?
Papkalar tasodifiy joylashtirilmagan. Ularning vazifasi fhs Filesystem Hierarchy Standard — Linuxda qaysi papkada nima saqlanishini belgilaydigan umumiy standart. (Filesystem Hierarchy Standard) degan umumiy standartda yozilgan. Debian, Ubuntu va Rocky Linux shu standartga amal qiladi, shuning uchun quyidagi papkalar hammasida bir xil maʼnoga ega:
| Papka | Nima saqlanadi | Qachon kerak boʻladi |
|---|---|---|
/etc | Tizim va ilovalarning sozlama fayllari | Ilova sozlamasini oʻzgartirganda |
/var/log | Log fayllar | Xatoni qidirganda |
/home | Oddiy foydalanuvchilarning uy papkalari | Oʻz fayllaringiz bilan ishlaganda |
/root | root foydalanuvchisining uy papkasi | Administrator sifatida ishlaganda |
/usr/bin | Oʻrnatilgan dasturlar: ls, cat, grep | Dastur qayerda turganini bilish uchun |
/opt | Paket menejeridan tashqari oʻrnatilgan ilovalar | Qoʻlda oʻrnatilgan dasturni qidirganda |
/tmp | Vaqtinchalik fayllar, qayta yoqilganda oʻchishi mumkin | Sinov uchun fayl kerak boʻlganda |
Bu standart avtomatlashtirish uchun ham muhim. Ansible playbooki, Dockerfile yoki monitoring agenti sozlamalarni /etc dan, loglarni /var/log dan qidiradi. Hamma serverda papkalar bir xil joylashgani uchun bitta skript yuzlab serverda oʻzgarishsiz ishlaydi.
Jadvalni yodlash shart emas, bitta qoidani eslab qoling: sozlama /etc da, log /var/log da, sizning fayllaringiz /home da. Serverdagi ishlarning katta qismi shu uch joyda oʻtadi.
Debian 12 serverida root papkani koʻrsangiz, standart papkalarning hammasini koʻrasiz:
ls /
bin dev home lib64 mnt proc run srv tmp var
boot etc lib media opt root sbin sys usr
/proc va /sys boshqalardan farq qiladi. Ulardagi “fayllar” diskda turmaydi, kernel ularni oʻqiganingiz zahoti yaratadi. Masalan, /proc/meminfo xotira haqidagi joriy maʼlumotni koʻrsatadi. Bu Linuxning mashhur gʻoyasi: tizimdagi deyarli hamma narsaga fayl orqali murojaat qilinadi.
Mini quiz
Serverdagi nginx ishlamay qoldi, xato sababini uning logidan qidirmoqchisiz. Qaysi papkadan boshlaysiz?
Absolute va relative path qanday farq qiladi?
Faylning manzili yoʻl (path) deyiladi. Uni ikki usulda yozish mumkin.
absolute path / bilan boshlanadigan toʻliq yoʻl; qaysi papkada turganingizdan qatʼi nazar bitta joyni koʻrsatadi. doim / bilan boshlanadi va root papkadan boshlab toʻliq yoʻlni koʻrsatadi: /var/log/nginx/access.log. Qayerda turganingizdan qatʼi nazar, u har doim bitta faylni bildiradi. Skriptlar va sozlama fayllarida shu shakl ishlatiladi.
relative path / bilan boshlanmaydigan yoʻl; joriy papkadan boshlab hisoblanadi. esa / bilan boshlanmaydi va joriy papkadan hisoblanadi. Agar siz /var/log da tursangiz, nginx/access.log yetarli. Lekin boshqa papkaga oʻtsangiz, xuddi shu yozuv boshqa joyni koʻrsatadi yoki umuman ishlamaydi.
Relative pathlarda uchta maxsus belgi bor:
.— joriy papka...— bir pogʻona yuqoridagi papka:/var/logdan..— bu/var.~— uy papkangiz, masalan/home/student.
cd va ls bilan qanday yuriladi?
Fayl tizimi boʻylab yurish uchun ikki buyruq yetarli. cd (change directory) joriy papkani almashtiradi, ls esa papka ichidagi narsalarni koʻrsatadi. Qayerda turganingizni oldingi darsdagi pwd aytadi.
Buyruq: cd /var/log
Buyruq: pwd
/var/log
Buyruq: ls
alternatives.log apt btmp dpkg.log faillog lastlog wtmp
Buyruq: cd apt
Buyruq: ls -l
total 16 -rw-r--r-- 1 root root 4724 Nov 10 09:14 eipp.log.xz -rw-r--r-- 1 root root 310 Nov 10 09:14 history.log -rw-r----- 1 root adm 2198 Nov 10 09:14 term.log
Buyruq: cd ..
Buyruq: pwd
/var/log
Buyruq: cd
Buyruq: pwd
/home/student
Natijani shunday oʻqing. cd /var/log absolute path bilan toʻgʻridan-toʻgʻri log papkasiga oʻtdi. cd apt esa relative path: u joriy papka ichidagi apt ga kirdi, bu yerda paket menejeri oʻz loglarini yozadi. cd .. bir pogʻona yuqoriga qaytardi. Argumentsiz cd doim uy papkangizga olib boradi.
ls -l har bir faylni alohida qatorda koʻrsatadi: huquqlari, egasi, hajmi va oʻzgartirilgan sanasi bilan. Huquqlar ustunini keyingi darsda batafsil koʻramiz. ls -a esa nomi nuqta bilan boshlanadigan yashirin fayllarni ham koʻrsatadi, masalan uy papkasidagi .bashrc.
Yangi papka qanday yaratiladi?
Papkani mkdir (make directory) yaratadi: mkdir notes joriy papkada notes ni hosil qiladi. Bir nechta pogʻonani birdaniga yaratish uchun -p opsiyasi bor. mkdir -p ~/app/config avval app ni, keyin uning ichida config ni yaratadi. Papka allaqachon boʻlsa, -p xato bermaydi.
Muhandis notanish serverga kirganda odatda shunday yuradi: ls /etc bilan ilovaning sozlama papkasini topadi, ls /var/log bilan uning logini topadi va ikkalasini cat yoki less bilan oʻqiydi. Labda aynan shu yoʻlni oʻzingiz bosib oʻtasiz.
Xulosa
- Linuxda disk harflari yoʻq: hamma narsa bitta
/root papkadan boshlanadigan daraxtda turadi. - Sozlamalar
/etcda, loglar/var/logda, foydalanuvchi fayllari/homeda saqlanadi. - Absolute path
/bilan boshlanadi va hamma joyda bir xil ishlaydi; relative path joriy papkadan hisoblanadi. cdpapkani almashtiradi,lsichini koʻrsatadi,..bir pogʻona yuqoriga,~esa uy papkaga olib boradi.mkdir -pkerakli papkalarni oraliq papkalari bilan birga yaratadi.
Oʻzingizni tekshiring
Yakuniy quiz
0 / 3
1-savol
Qaysi yoʻl absolute path?
2-savol
Siz /var/log/nginx papkasidasiz. cd .. dan keyin qayerda boʻlasiz?
3-savol
Ilovaning sozlama faylini odatda qaysi papkadan qidirasiz?