Linux nima va distributionlar farqi
Linux aslida kernel ekani, Ubuntu, Debian va Rocky nimasi bilan farq qilishi va serverda qaysi distribution turganini qanday bilish.
12 daqiqa
Ubuntu, Debian, Rocky Linux… Hammasi “Linux” deb ataladi, lekin nega ular har xil koʻrinadi va har xil buyruqlar bilan ishlaydi?
DevOps ishida serverga birinchi marta ulanganingizda, avval u qanday tizimda ishlayotganini bilishingiz kerak. Dastur oʻrnatish, yangilash va xatoni qidirish buyruqlari shunga bogʻliq. Bu darsdan keyin istalgan Linux serverda birinchi daqiqada shu savolga javob topasiz.
Linux aslida nima?
Qatʼiy maʼnoda Linux — bu kernel Operatsion tizimning yadrosi: xotira, protsessor va qurilmalarni boshqaradi.. Kernel operatsion tizimning yadrosi: u protsessor, xotira, disk va tarmoq kartasini boshqaradi. Dasturlar apparatga toʻgʻridan-toʻgʻri murojaat qilmaydi, ular kerakli narsani kerneldan soʻraydi.
Masalan, matn muharriri faylni saqlamoqchi boʻlsa, u diskka oʻzi yozmaydi. U kerneldan “shu maʼlumotni faylga yoz” deb soʻraydi. Qaysi disk, qaysi joy va qachon yozishni kernel hal qiladi. Bir vaqtda ishlayotgan oʻnlab dasturlar bir-biriga xalaqit bermasligi ham kernelning vazifasi.
Kernelni 1991-yilda Linus Torvalds yozishni boshlagan. U open source Kodi ochiq dastur, uni istalgan odam oʻqishi, oʻzgartirishi va litsenziya shartlari asosida tarqatishi mumkin. loyiha: kodini istalgan odam oʻqishi, oʻzgartirishi va tarqatishi mumkin. Aynan shuning uchun bitta kernel ustida juda koʻp turli tizimlar paydo boʻlgan. Hatto Android telefonlarning ichida ham Linux kernel ishlaydi.
Lekin faqat kernelning oʻzi bilan ishlab boʻlmaydi. Sizga buyruq yozadigan muhit, fayllar bilan ishlaydigan dasturlar, tarmoq sozlamalari va dastur oʻrnatish vositasi ham kerak. Kernel ustiga shularning hammasi qoʻshilgan tayyor tizim distribution Linux kernel ustiga paket menejeri, dasturlar va standart sozlamalar qoʻshilgan tayyor operatsion tizim. deyiladi.
Oddiy model shunday:
- Linux = kernel.
- Distribution = kernel + package manager Dasturlarni oʻrnatadigan, yangilaydigan va oʻchiradigan vosita, masalan apt yoki dnf. + dasturlar + standart sozlamalar.
Avtomobil bilan solishtirsak: kernel — dvigatel, distribution esa dvigatel oʻrnatilgan tayyor mashina. Bir xil dvigatelli ikki mashinaning salonlari, boshqaruvi va xizmat koʻrsatish tartibi har xil boʻlishi mumkin.
Diagrammani pastdan yuqoriga oʻqing. Eng pastda apparat, uning ustida kernel turadi. Kernel ustida paketlar va paket menejeri joylashgan, eng yuqorida esa siz tanlaydigan distribution. Ubuntu ham, Debian ham, Rocky ham bir xil kernel qatlamidan foydalanadi.
Distribution qanday paydo boʻladi?
Distributionni maxsus jamoa yoki kompaniya tayyorlaydi. Masalan, Debianni koʻngillilar hamjamiyati, Ubuntuni Canonical kompaniyasi, Rocky Linuxni Rocky Enterprise Software Foundation tayyorlaydi. Har bir jamoa bir xil yoʻldan yuradi: kernelni oladi, unga dasturlarni qoʻshadi va hammasini bitta tizim sifatida sinab chiqadi.
Dasturlar distributionga paket koʻrinishida kiradi. Paket — dastur fayllari, uning sozlamalari va qaysi boshqa paketlarga muhtojligi yozilgan arxiv. Paketlar repository Paketlar saqlanadigan ombor; paket menejeri dasturlarni shu yerdan yuklab oladi. deb ataladigan omborda saqlanadi. Serveringizdagi paket menejeri dasturlarni shu ombordan yuklab oladi.
- Linux kernel
- Distribution jamoasi
- Repository
- Sizning serveringiz
Shuning uchun distribution tanlash faqat tashqi koʻrinish masalasi emas. U qaysi paket menejeri bilan ishlashingizni, dasturlar qanchalik yangi boʻlishini va tizim necha yil xavfsizlik yangilanishlarini olishini belgilaydi.
Mini quiz
Ikki server bir xil Linux kernel versiyasida ishlaydi. Ular nimasi bilan farq qilishi mumkin?
Mashhur distributionlar qanday farq qiladi?
Serverlarda koʻpincha bir nechta distribution uchraydi. Ular ikki katta oilaga boʻlinadi: Debian oilasi (Debian, Ubuntu) va Red Hat oilasi (Red Hat Enterprise Linux, Rocky Linux). Bir oiladagi tizimlarning paketlari va buyruqlari deyarli bir xil.
| Distribution | Oila | Paket menejeri | Paket formati | Qayerda uchraydi |
|---|---|---|---|---|
| Debian | Debian | apt | .deb | Barqaror serverlar, W.Code lablari |
| Ubuntu | Debian | apt | .deb | Bulut serverlari, dasturchi kompyuterlari |
| Rocky Linux | Red Hat | dnf | .rpm | Red Hat bilan mos korporativ serverlar |
| Alpine | Alohida | apk | .apk | Docker imageʼlar, chunki juda kichik |
Jadvaldan asosiy xulosa: Debian va Ubuntuni bilsangiz, ikkalasida ham bemalol ishlaysiz, chunki ikkalasi ham apt ishlatadi. Rocky Linuxga oʻtsangiz, asosiy farq paket menejerida boʻladi: apt oʻrniga dnf.
Ubuntu Debian asosida qurilgan. U Debian paketlarini oladi va ularga oʻz sozlamalari va yangilanish jadvalini qoʻshadi. Debian odatda yangi dasturlarni sekinroq qabul qiladi, lekin buning evaziga barqaror ishlaydi.
Distributionlar yana bir muhim jihat bilan farq qiladi: har bir versiya qancha vaqt xavfsizlik yangilanishlarini olishi bilan. Ubuntu har ikki yilda bir LTS (Long Term Support) versiya chiqaradi va uni kamida besh yil qoʻllab-quvvatlaydi. Debian ham yangi barqaror versiyani taxminan ikki yilda bir chiqaradi. Rocky Linux esa Red Hat Enterprise Linux kabi har bir asosiy versiyani oʻn yil davomida yangilab turadi.
Server uchun bu juda muhim. Qoʻllab-quvvatlash muddati tugagan tizim xavfsizlik tuzatishlarini olmaydi, demak undagi zaifliklar ochiq qoladi. Shuning uchun serverlarga odatda LTS yoki barqaror versiya oʻrnatiladi, “eng yangi” versiya emas.
Notanish serverda qaysi paket menejeri borligini bitta buyruq bilan bilsa boʻladi. command -v dastur qayerda turganini koʻrsatadi, topilmagan dastur uchun esa hech narsa chiqarmaydi:
# Uchala paket menejerini qidiramiz: Debian 12 da faqat apt topiladi
command -v apt dnf apk
/usr/bin/apt
Qaysi distributionni tanlash kerak?
Yangi boshlovchilar koʻpincha “eng yaxshi distribution qaysi?” deb soʻraydi. Bunday yagona javob yoʻq. Toʻgʻri savol boshqacha: “bu server qanday vazifani bajaradi va jamoa qaysi tizimni yaxshi biladi?”
Amaliyotda tanlov odatda shunday boʻladi:
- Oʻrganish va oddiy serverlar uchun Debian yoki Ubuntu. Ular haqida maʼlumot koʻp, xatolarning yechimini topish oson.
- Kompaniya Red Hat ekotizimida ishlasa Rocky Linux. Buyruqlar va sozlamalar Red Hat Enterprise Linux bilan bir xil boʻladi.
- Konteyner image uchun Alpine yoki Debianning kichik varianti. Image qancha kichik boʻlsa, shuncha tez yuklanadi.
Bu kursdagi darslar va lablar Debian 12 da tayyorlangan. Debianda oʻrgangan buyruqlaringiz Ubuntuda deyarli oʻzgarishsiz ishlaydi, Rocky Linuxda esa asosan paket menejeri buyruqlari farq qiladi.
Serverda qaysi distribution ekanini qanday bilish mumkin?
Har bir zamonaviy distribution oʻzi haqidagi maʼlumotni /etc/os-release faylida saqlaydi. Bu oddiy matnli fayl, uni oʻqish uchun administrator huquqi kerak emas. Kernel versiyasini esa uname -r buyrugʻi koʻrsatadi.
Debian 12 serverida bu buyruqlar quyidagi natijani beradi:
Buyruq: grep -E '^(NAME|VERSION|ID)=' /etc/os-release
NAME="Debian GNU/Linux" VERSION="12 (bookworm)" ID=debian
Buyruq: uname -r
6.1.0-18-amd64
Buyruq: apt --version
apt 2.6.1 (amd64)
Natijani shunday oʻqing. ID=debian qaysi distribution ekanini aytadi. VERSION uning versiyasini va kod nomini (bookworm) koʻrsatadi. uname -r esa distribution emas, faqat kernel versiyasini koʻrsatadi. Bu ikkisini adashtirmang: 6.1.0 — kernel versiyasi, 12 — Debian versiyasi.
Juda eski tizimlarda /etc/os-release boʻlmasligi mumkin. Unda Debian oilasida /etc/debian_version, Red Hat oilasida esa /etc/redhat-release faylini oʻqing.
Muhandis yangi serverga kirganda odatda shu tartibda ishlaydi: avval /etc/os-release ni oʻqiydi, keyin kerakli paket menejerini tanlaydi. Shundan keyingina dastur oʻrnatish yoki yangilash buyruqlarini yozadi.
Natijani faylga qanday saqlash mumkin?
Natijani ekranda koʻrish har doim ham yetmaydi. Uni hamkasbga yuborish, keyinroq solishtirish yoki skriptda ishlatish uchun faylga saqlab qoʻyasiz. Buning uchun buyruqdan keyin > belgisini va fayl nomini yozasiz. Bu redirection Buyruq natijasini ekran oʻrniga faylga yoʻnaltirish; masalan, > belgisi natijani faylga yozadi. deyiladi: natija ekranga emas, faylga yoʻnaltiriladi.
Faylning ichini ekranga chiqarish uchun cat buyrugʻi bor. cat /etc/os-release tizim faylini toʻliq koʻrsatadi, xuddi shunday oʻzingiz yozgan faylni ham oʻqiysiz:
Buyruq: whoami > ~/user.txt
Buyruq: cat ~/user.txt
student
Buyruq: echo "Salom, Linux" > ~/salom.txt
Buyruq: cat ~/salom.txt
Salom, Linux
whoami > ~/user.txt ekranga hech narsa chiqarmaydi: natija toʻgʻridan-toʻgʻri faylga tushadi, cat esa uni koʻrsatadi. echo bilan oʻzingiz yozgan matnni ham faylga saqlash mumkin. ~ uy papkangiz ekanini eslang: ~/user.txt — bu /home/student/user.txt.
Xulosa
- Linux — bu kernel: protsessor, xotira va qurilmalarni boshqaradigan yadro.
- Distribution — kernel ustiga paket menejeri, dasturlar va sozlamalar qoʻshilgan tayyor tizim.
- Debian va Ubuntu apt ishlatadi, Rocky Linux esa dnf ishlatadi; oila bir boʻlsa, buyruqlar ham deyarli bir xil.
- Qaysi distribution ekanini
/etc/os-releasekoʻrsatadi,uname -resa faqat kernel versiyasini koʻrsatadi. >buyruq natijasini faylga yozadi,catesa faylning ichini ekranga chiqaradi.
Oʻzingizni tekshiring
Yakuniy quiz
0 / 3
1-savol
Qatʼiy maʼnoda “Linux” deganda nima nazarda tutiladi?
2-savol
Rocky Linux serverida dasturlar qaysi paket menejeri bilan oʻrnatiladi?
3-savol
Serverda qaysi distribution oʻrnatilganini qanday aniqlaysiz?