Terminal va birinchi buyruqlar
Serverda nega oyna va sichqoncha yoʻqligi, terminal va shell qanday ishlashi, buyruq qanday tuzilishi va birinchi xavfsiz buyruqlar.
10 daqiqa
Serverda ekran ham, sichqoncha ham, “Start” tugmasi ham yoʻq. Unda muhandislar u bilan qanday ishlaydi?
Javob — terminal orqali. DevOps ishining katta qismi shu yerda oʻtadi: dastur oʻrnatish, loglarni oʻqish, xizmatni qayta ishga tushirish. Git, Docker va Kubernetes bilan ham asosan terminalda ishlaysiz. Bu darsdan keyin terminal nima ekanini, buyruq qanday tuzilishini bilasiz va birinchi buyruqlaringizni yozasiz.
Server nima va nega unda oyna yoʻq?
server Tarmoq orqali boshqa kompyuterlarga xizmat koʻrsatadigan kompyuter yoki dastur. — tarmoq orqali boshqa kompyuterlarga xizmat koʻrsatadigan kompyuter. Siz ochgan har bir sayt qayerdadir serverda ishlaydi: u soʻrovingizni qabul qiladi va javob qaytaradi. Server odatda maʼlumotlar markazida turadi, uning yonida monitor ham, klaviatura ham boʻlmaydi.
Koʻp serverlarda grafik interfeys umuman oʻrnatilmaydi. Oynalar va tugmalar xotira va protsessor vaqtini oladi, server esa bu resurslarni asosiy ishiga sarflashi kerak. Oʻrnatilgan dasturlar qancha kam boʻlsa, yangilanadigan va buzilishi mumkin boʻlgan narsa ham shuncha kam.
Shuning uchun serverga tarmoq orqali ulanasiz. Buning uchun odatda ssh Tarmoq orqali boshqa kompyuterga shifrlangan kanal bilan ulanib, uning terminalida ishlash imkonini beradigan protokol. ishlatiladi: u sizning kompyuteringizdagi terminalni uzoqdagi server bilan shifrlangan kanal orqali bogʻlaydi. Ulangandan keyin yozgan buyruqlaringiz serverda bajariladi, natija esa sizning ekraningizga qaytadi.
Bugun koʻp serverlar virtual: bitta katta jismoniy kompyuterda bir nechta alohida server ishlaydi. Bulut provayderidan ijaraga olingan server ham odatda shunday. Lekin ular bilan ishlash usuli bir xil: siz ulanasiz va terminalda buyruq yozasiz.
SSH bilan ulanishni alohida darsda koʻramiz. W.Code lablarida esa terminal brauzerning oʻzida ochiladi, hech narsa oʻrnatish shart emas.
Terminal va shell qanday ishlaydi?
Bu ikki soʻz koʻpincha bir maʼnoda ishlatiladi, lekin ular ikki xil dastur.
terminal Buyruqlarni matn koʻrinishida yozib, natijasini koʻradigan oyna. — matn kiritadigan va natijani koʻrsatadigan oyna. U buyruqlarni oʻzi bajarmaydi: faqat siz yozgan harflarni qabul qiladi va kelgan javobni ekranga chiqaradi.
shell Terminalda yozilgan buyruqni oʻqib, uni bajaradigan dastur, masalan bash. — buyruqni oʻqib, uni bajaradigan dastur. Debian va Ubuntuda standart shell — bash. Siz Enter bosganingizda shell qatorni soʻzlarga ajratadi, kerakli dasturni topadi va ishga tushiradi.
bash yagona shell emas. macOSda standart shell zsh, kichik konteynerlarda esa koʻpincha sh uchraydi. Ular baʼzi qulayliklari bilan farq qiladi, lekin bu darsdagi asosiy buyruqlar hammasida bir xil ishlaydi. Bu kursda bash ishlatamiz.
Oddiy model: terminal — telefon trubkasi, shell — trubkaning narigi tomonidagi operator. Trubka faqat ovozni uzatadi, ishni esa operator bajaradi.
- Siz
- Terminal
- Shell
- Dastur
- Natija
Grafik interfeysda tugmani bosasiz, lekin aynan nima bajarilganini koʻrmaysiz. Terminalda esa har bir amal yozilgan buyruq. Buyruqni saqlab qoʻyish, hamkasbga yuborish yoki skriptga yozib, yuzta serverda bir xil bajarish mumkin. DevOpsdagi avtomatlashtirish aynan shu xususiyatga tayanadi.
Buyruq qanday tuzilgan?
Har bir buyruq bir xil qolipda yoziladi: avval dastur nomi, keyin opsiyalar, oxirida argumentlar. Qismlar orasiga boʻsh joy qoʻyiladi. Masalan, ls -l /etc buyrugʻini olaylik:
| Qism | Misol | Vazifasi |
|---|---|---|
| Buyruq | ls | Qaysi dastur ishlashini aytadi |
| Opsiya | -l | Dastur qanday ishlashini oʻzgartiradi, - yoki -- bilan boshlanadi |
| Argument | /etc | Dastur nima bilan ishlashini koʻrsatadi: fayl, papka yoki matn |
Demak, ls -l /etc — “/etc papkasidagi fayllarni batafsil roʻyxat qilib koʻrsat” degani. ls roʻyxat chiqaradi, -l har bir faylni hajmi va sanasi bilan alohida qatorda koʻrsatadi, /etc esa qaysi papkani koʻrish kerakligini aytadi.
Opsiyalarning qisqa va uzun shakli boʻladi. Masalan, ls -a va ls --all bir xil ishni qiladi: yashirin fayllarni ham koʻrsatadi. Qisqa opsiyalarni birlashtirish ham mumkin: ls -l -a oʻrniga ls -la yozsa boʻladi.
Linuxda katta va kichik harflar farq qiladi. ls buyrugʻi ishlaydi, LS esa “command not found” xatosini beradi. Fayl nomlarida ham shunday: Notes.txt va notes.txt — ikki xil fayl.
Buyruq notoʻgʻri yozilsa, shell xato qaytaradi. Xato matnini eʼtibor bilan oʻqing: unda nima notoʻgʻri ekani yozilgan boʻladi. Quyidagi misolda shell lss degan dasturni topa olmadi, chunki bitta harf ortiqcha yozilgan:
lss
bash: lss: command not found
Yangi boshlovchilar xatodan qoʻrqib, terminalni yopib qoʻyadi. Bunga hojat yoʻq: “command not found” tizimga hech qanday zarar yetkazmaydi, shunchaki buyruqni toʻgʻrilab, qayta yozasiz.
Mini quiz
ls -a /home buyrugʻida /home qaysi qism?
Prompt nimani koʻrsatadi?
Shell yangi buyruqni kutayotganda qator boshida prompt Shell yangi buyruq kutayotganini bildiradigan qator boshi; unda foydalanuvchi, server va joriy papka koʻrinadi. chiqaradi. Debian serverida u odatda student@wcode-lab:~$ koʻrinishida boʻladi. Har bir qismning maʼnosi bor:
student— siz kirgan foydalanuvchi nomi.wcode-lab— server nomi (hostname). Bir nechta serverda ishlaganda qaysi birida turganingizni shundan bilasiz.~— joriy papka.~belgisi sizning uy papkangizni bildiradi, masalan/home/student.$— siz oddiy foydalanuvchisiz. Oxirida#tursa, siz root Linuxdagi bosh administrator foydalanuvchi; u tizimdagi istalgan faylni oʻzgartira va oʻchira oladi. sifatida ishlayapsiz.
Darslarda buyruq oldida turgan $ belgisi prompt oʻrnini bildiradi. Uni terishingiz shart emas: faqat undan keyingi qismni yozing. Nusxa olish tugmasi ham faqat buyruqning oʻzini oladi.
Birinchi buyruqlar
Quyidagi buyruqlar hech narsani oʻzgartirmaydi, faqat maʼlumot koʻrsatadi. Ularni istalgan serverda xavfsiz sinab koʻrishingiz mumkin.
Har birini yozib, Enter bosing va natijani oʻqing. Baʼzi buyruqlar muvaffaqiyatli ishlaganda hech narsa chiqarmaydi va darhol yangi prompt koʻrsatadi. Linuxda bu odatiy holat: jimlik koʻpincha “hammasi joyida” degani.
Buyruq: whoami
student
Buyruq: hostname
wcode-lab
Buyruq: pwd
/home/student
Buyruq: echo $SHELL
/bin/bash
Buyruq: ls /home
student
Natijani shunday oʻqing. whoami qaysi foydalanuvchi ekaningizni koʻrsatadi, hostname esa server nomini aytadi. pwd (print working directory) hozir qaysi papkada turganingizni toʻliq yoʻl bilan chiqaradi. echo berilgan matnni qaytaradi, $SHELL esa qaysi shell ishlatilayotganini saqlaydi. ls /home foydalanuvchilarning uy papkalarini koʻrsatadi.
Eʼtibor bering: natijalar prompt bilan bir xil maʼlumotni beradi. Prompt qisqa koʻrinish, bu buyruqlar esa aniq javob. Skriptlarda prompt boʻlmaydi, shuning uchun u yerda aynan shu buyruqlar ishlatiladi.
Notanish buyruqqa duch kelsangiz, yordamni terminalning oʻzidan oling. Koʻp buyruqlar --help opsiyasi bilan qisqa yoʻriqnoma chiqaradi. | head -n 3 qismi natijaning faqat birinchi uch qatorini qoldiradi, | belgisini keyingi darslarda batafsil koʻramiz:
# ls yoʻriqnomasining birinchi uch qatori
ls --help | head -n 3
Usage: ls [OPTION]... [FILE]...
List information about the FILEs (the current directory by default).
Sort entries alphabetically if none of -cftuvSUX nor --sort is specified.
Toʻliq qoʻllanma uchun man ls buyrugʻi bor. U qoʻllanmani alohida oynada ochadi, undan q tugmasi bilan chiqasiz. Kichik konteynerlarda man oʻrnatilmagan boʻlishi mumkin, unda --help yetarli.
Agar buyruq tugamay qolsa yoki notoʻgʻri buyruqni ishga tushirgan boʻlsangiz, Ctrl+C uni toʻxtatadi va shell yana yangi buyruqni kutadi. Ekran natijalar bilan toʻlib ketsa, clear deb yozing yoki Ctrl+L bosing: oyna tozalanadi, lekin hech narsa oʻchmaydi.
Xulosa
- Serverlarda odatda grafik interfeys yoʻq, ular bilan terminal orqali, koʻpincha SSH bilan ulanib ishlanadi.
- Terminal matnni qabul qilib, natijani koʻrsatadi; buyruqni esa shell (Debianda bash) bajaradi.
- Buyruq uch qismdan iborat: dastur nomi, opsiyalar va argumentlar; katta va kichik harf farq qiladi.
- Prompt foydalanuvchi, server va joriy papkani koʻrsatadi; oxiridagi
#root ekaningizni bildiradi. whoami,hostnamevapwdtizimni oʻzgartirmaydi, yangi serverda birinchi qadam sifatida xavfsiz.
Oʻzingizni tekshiring
Yakuniy quiz
0 / 3
1-savol
Yozilgan buyruqni oʻqib, uni bajaradigan dastur qaysi?
2-savol
Prompt root@wcode-lab:/etc# koʻrinishida. Bu nimani bildiradi?
3-savol
Hozir qaysi papkada turganingizni qaysi buyruq koʻrsatadi?